Yüksek çalışan devir hızı (Turnover Rate), her şirketin kâbusudur. Sürekli yeni işe alım maliyetleri, azalan ekip morali ve bilgi kaybı; tüm bunlar şirket performansını derinden sarsar. Ancak İnsan Kaynakları profesyonelleri olarak şunu bilmeliyiz: Devir hızı bir sorun değil, daha derin bir sorunun belirtisidir.
Çoğu şirket bu belirtilere yüzeysel çözümlerle (maaş artışı, yeni yan haklar) tepki verir. Oysa asıl çözüm, Kök Neden Analizi (Root Cause Analysis – RCA) ile sorunun başladığı yere inmekten geçer. RCA, size “kimin” gittiğini değil, “neden” gittiklerini ve bu nedenlerin bir daha tekrarlanmaması için ne yapılması gerektiğini gösteren yapılandırılmış bir teşhis aracıdır.
Bu blog yazımızda, Kök Neden Analizi‘nin İK stratejilerinizde nasıl kullanılacağını, çalışan elde tutma oranınızı bilimsel bir yöntemle nasıl artıracağınızı ve veri odaklı İK kararları almanın gücünü keşfedeceksiniz.
Kök Neden Analizi (RCA) Neden İK İçin Hayati Önem Taşır?
RCA, bir olayın nedenini belirlemek için kullanılan sistematik bir süreçtir. İnsan Kaynakları için bu analiz, devir hızı düşürme stratejilerine doğrudan katkı sağlar:
Maliyet Optimizasyonu: Devir hızını düşürmek için tüm çalışanlara genel yan haklar vermek yerine, sadece kök nedenleri hedefleyen çözümlere yatırım yaparak bütçenizin ROI’sini (Yatırım Getirisi) maksimize edersiniz.
Stratejik Odaklanma: Yönetici kalitesi mi, ücretlendirme adaletsizliği mi, yoksa gelişim eksikliği mi? RCA, birden fazla olası neden arasından en kritik olanı tespit ederek İK stratejinizi dar bir alana odaklamanızı sağlar.
Sistemik İyileştirme: RCA, bireysel olaylardan çok, altta yatan sistemik sorunları (örn: zayıf performans yönetimi süreci) ortaya çıkarır ve bu sayede kalıcı çözümler üretir.
İK Sorunlarına Yönelik Temel RCA Çerçeveleri
RCA uygulaması için en çok kullanılan ve İK için en uygun iki temel yöntem şöyledir:
1. 5 Neden Tekniği (5 Whys)
Bu basit ancak güçlü teknik, bir sorunla karşılaşıldığında “Neden?” sorusunu ardışık olarak en az beş kez sorarak sorunun yüzeysel belirtisinden en temel kaynağına inmeyi hedefler.
Kök Neden: Ücret adaletsizliği algısı değil, şirketin Ücretlendirme Uzmanlığına yeterince yatırım yapmamasıdır.
2. Balık Kılçığı Diyagramı (Ishikawa Diyagramı)
Balık Kılçığı Diyagramı (veya neden-sonuç diyagramı), karmaşık bir sorunun (etki) olası tüm nedenlerini (kılçıklar) sistematik olarak gruplandırmak ve görselleştirmek için kullanılır. Blog yazımızdaki ana sorun olan “Yüksek Çalışan Devir Hızı”nı merkeze alarak, bu modelin İK uygulamasını derinlemesine inceleyelim.
Diyagramın Anatomisi
Ishikawa Diyagramı üç ana bileşenden oluşur:
Kafa (Etki/Sorun): Analiz edilmek istenen sonuç (Bu durumda: Yüksek Çalışan Devir Hızı).
Omurga: Tüm ana bileşenleri birbirine bağlayan merkezi yatay çizgi.
Kılçıklar (Ana Kategoriler): Soruna neden olabilecek ana sistemik alanlar. Geleneksel üretimde 4M (Man, Machine, Method, Material) kullanılırken, İK’da bu kategoriler çalışan deneyimine odaklanarak yeniden tanımlanır.
İK Odaklı Kılçık Kategorileri (4P ve 2S Modeli)
Çalışan devir hızının kök nedenlerini analiz ederken, aşağıdaki altı kategori (kılçık) İK profesyonellerine en kapsamlı bakış açısını sunar:
| Kılçık Kategorisi (Ana Neden Alanları) | Analiz Odak Noktası | Örnek Olası Nedenler (Küçük Kılçıklar) |
| 1. İnsanlar | Bireylerin (Çalışan/Yönetici) yetkinlikleri, yetersizlikleri ve ilişkisel sorunları. | – Yetersiz Yönetici Koçluğu (Liderlik Becerisi Eksikliği) |
| – Ekip İçi Yapıcı Olmayan Çatışmalar | ||
| – Motivasyon ve Bağlılık Eksikliği | ||
| 2. Süreçler | İK ve iş akışlarının tutarsızlığı, eksikliği veya yetersizliği. | – Yetersiz Performans Yönetimi & Kariyer Haritası |
| – Objektif Olmayan Ücret ve Terfi Süreçleri | ||
| – Zayıf Oryantasyon Deneyimi | ||
| 3. Yer | Fiziksel çalışma ortamı, şirket kültürü ve psikolojik güvenlik. | – Aşırı Çalışma Kültürü (İş-Yaşam Dengesi Yokluğu) |
| – Düşük Psikolojik Güvenlik Algısı | ||
| – Etkisiz Hibrit/Uzaktan Çalışma Uygulamaları | ||
| 4. Finansal Politikalar | Ücret, yan haklar ve şirket politikalarının rekabetçiliği. | – Piyasa Ortalamasının Altında Ücretler |
| – Yan Haklar Paketinin Cazip Olmaması | ||
| – Çalışma Saatleri/İzin Politikalarının Katılığı | ||
| 5. Sistemler/Araçlar | Çalışmayı destekleyen teknoloji ve altyapı eksikliği. | – Eskimiş/Yavaş Teknoloji (IT Altyapısı) |
| – Gelişim ve Eğitim Programlarının Kullanışsızlığı | ||
| – Etkisiz İç İletişim Kanalları (İletişim Sistemi) | ||
| 6. Strateji | Şirketin genel yönelimi ve İK’nın bu yöne uyumunda sorunlar. | – Şirket Hedeflerinin Çalışanlara İletilememesi (Anlamsızlık) |
| – İş Yükü Dağılımının Eşitsizliği (Yetenek Stratejisi Eksikliği) |
Kılçık Diyagramı Nasıl Uygulanır? (İpuçları)
Sorunu Netleştirme: Analize başlamadan önce, “Kafa”daki sorunu netleştirin (Örn: Tüm Şirket Devri mi, Yoksa sadece İlk Yıl Devri mi?).
Beyin Fırtınası: İK ekibi, yönetici ve ayrılanlardan veri toplayarak, her bir ana kategori (Kılçık) altında mümkün olan tüm olası nedenleri (Küçük Kılçıklar) listeler.
5 Neden ile Derinleştirme: Bir küçük kılçık tespit edildiğinde, onun gerçekten kök neden olup olmadığını anlamak için 5 Neden Tekniği uygulanır.
Örn: Küçük Kılçık: Yetersiz Yönetici Koçluğu. Neden? Yöneticiler Koçluk Eğitimi Almadı. Neden? Gelişim Bütçesi Teknik Eğitime Yönlendirildi. KÖK NEDEN.
Veri ile Doğrulama: Analizden sonra, ortaya çıkan potansiyel kök nedenler (Örn: Yönetici Becerisi) gerçek İK verileriyle (Anket skorları, performans verileri vb.) doğrulanmalıdır.
Faydası: Bu görsel ve yapılandırılmış yaklaşım, devir hızının tek bir nedenle (örneğin maaş) açıklanamayacağını, aksine sistemik bir arızanın sonucu olduğunu gösterir ve çözüm için bütüncül bir eylem planı oluşturmayı sağlar.
Adım Adım RCA Uygulama Rehberi (İK Stratejileri İçin)
Sorunu Tanımlayın ve Sınırlandırın: Genel devir hızı yerine, analizi en çok etkilenen alana odaklayın. (Örn: Son 6 ayda yeni işe alınan mühendislerin devir hızı %30 arttı.)
Veri Toplayın: RCA’nın gücü veridedir. Çıkış mülakatlarının yanı sıra, anket puanları, performans değerlendirmeleri, yöneticilerin 1:1 notları ve demografik veriler (kıdem, yaş, departman) toplanır.
Analizi Uygulayın: Eldeki verilere ve sorunun karmaşıklığına göre 5 Neden veya Balık Kılçığı Diyagramını kullanın. Sorunun nedenlerini derinlemesine sorgulayın ve potansiyel kök nedenleri listeleyin.
Kök Nedenleri Doğrulayın: Belirlenen kök nedenlerin gerçekten soruna yol açtığından emin olmak için istatistiksel verilere veya karşılaştırmalı analize başvurun. (Örn: “Yönetici X’in olduğu ekipte devir hızı, şirket ortalamasının 3 katıdır” gibi bir kanıtla doğrulama.)
Eylem Planını Oluşturun: Kök nedene yönelik kalıcı, önleyici çözümler geliştirin. (Örn: Kök neden Yetersiz Yönetici Eğitimi ise, çözüm Yönetici gelişimine yatırım yapmak ve terfi kriterlerine liderlik yetkinliklerini eklemek olmalıdır.)
Kök Neden Analizi ile Pasif İK’dan Stratejik İK’ya Geçiş
Kök Neden Analizi, İnsan Kaynakları’nın krizlere reaktif yaklaşımından, sorunları ortaya çıkmadan önleyen proaktif bir yaklaşıma geçişini sağlar.
Devir hızını sadece bir rakam olarak görmek yerine, onu bir teşhis aracı olarak kullanın. RCA’yı düzenli olarak uygulamak, İK stratejilerinin bilimsel temellere oturmasını sağlar ve size sadece bir maliyet kalemi olarak görülmek yerine, işin büyümesini sağlayan stratejik bir yatırımcı konumunu kazandırır. Şirketinizin en büyük zorluğunu çözmek için artık tahmin etmeyin; analiz edin ve kökten çözün.
